Painéil Fhaisnéise Turasóireachta thart ar Chill Chormaic i nGaeilge

Anseo thíos gheobhaidh tú na haistriúcháin Ghaeilge ar na comharthaí eolais ar fud Chill Chormaic.

“Sa samhradh, thagadh sluaite chugainn cois na habhann, na páistí ag lapadaíl inti ina sluaite, ag breith ar phincíní i bprócaí subh, agus ag imirt seithí i measc na gcoillte.” 

— ‘An áit a sreabhann an Abhainn Airgid’ le Cormac Nolan 

Abhainn an tSileabháin 

Ag sileadh óna foinse i Sléibhte Shliabh Bladhma, is é Cadamstown an chéad lonnaíocht a mbuaileann an abhainn léi. Casann sí trí thírdhreach atá ag athrú de shíor, ina bhfuil easanna reatha, gleannta doimhne, srutháin bheaga, agus foirmíochtaí geolaíocha suntasacha de charraigeacha dearga gaineamhchloiche agus de charraig ildaite, sula dtéann sí trí Bhaile an Bhuí agus ar aghaidh go Cill Chormaic. 

Go stairiúil, bhí an abhainn thar a bheith tábhachtach, mar chuidigh sí le bunú mhainistir Naomh Lúna i Leitir Lúna, Cadamstown, agus deirtear gur spreag sí Naomh Pádraig agus é ag gabháil tríd sa 6ú haois. Chabhraigh sí le taistealaithe ársa bealach a dhéanamh trí phortaigh na Mírláir chun dul isteach ar an Slí Mór (an Mórbhealach), rud a cheangail iad le cathair mhainistreach Chluain Mhic Nóis agus leis na hArdríthe ar Chnoc Teamhrach. Níos déanaí, bhí an Abhainn tábhachtach don tionscal áitiúil, rud a chuir ar chumas na muilte rathú agus táirgeoirí gráin bláthú. 

Sa lá atá inniu ann, cuireann an abhainn áis álainn agus pictiúrtha ar fáil do Chill Chormaic agus do na bailte fearainn máguaird. Nascann siúlóid áitiúil na habhann le Bealach Uíbh Fhailí, cosán siúil 38 km atá éasca go measartha. Lean bealach na habhann chun taithí a fháil ar an tírdhreach ársa a chruthaigh na hoighearshruthanna a leá anseo ag deireadh na hOighearaoise deireanaí. Ar an mbealach, gheobhaidh tú spléachadh ar an saibhreas fiadhúlra a chónaíonn ar bhruacha glasa na habhann: dobharchúnna, cait mhara agus cruidíní ag faire amach do na héisc bheaga agus do na feithidí.  

Na Muilte 

Thug cumhacht uisce shreabhadh na habhann, mar aon leis an éascaíocht a bhí ann an abhainn a thrasnú i gCill Chormaic, na coinníollacha idéalacha ar fáil chun go bhforbródh an baile le linn na Réabhlóide Tionsclaíche san 18ú agus sa 19ú haois. Bhí muilte móra uisce suite feadh na habhann ar fad. Chuir siad seo ar chumas leas a bhaint as cumhacht an uisce chun próiseáil éifeachtach a dhéanamh sna muilte iomadúla gráin agus lín a bhí lárnach don gheilleagar tuaithe ag an am. 

Ba í Abhainn an tSileabháin croílár an tionscail áitiúil tráth, agus bhí trí mhuilte dhéag á gcumhachtú aici, áit a ndearnadh lín, arbhar agus plúr a phróiseáil. In éineacht le drioglann gaile stairiúil agus muilte braiche Mitchell, bhí trí phríomhghnó gráin mar bhonn faoin mbaile: Muileann na hAbhann Williams, Muileann Egan agus Muileann maorga na Páirce. Tá Muileann Plúir na Páirce, cúig stór ar airde agus suite trasna an bhóthair ón siúlóid cois abhann seo, fós ina mheabhrúchán ailtireachta suntasach ar an ré órga sin, agus a dhá áith stairiúla fós slán. 

Chonacthas meath ar mhuilleoireacht na tuaithe ag tús an 20ú haois, ach chuir bunú an Turf Development Board sna 1930idí, ar tugadh Bord na Móna air níos déanaí, foinse thábhachtach fostaíochta ar fáil de réir mar a rinne Saorstát Éireann nuabhunaithe iarracht leas a bhaint as acmhainní móna le haghaidh úsáid intíre agus thionsclaíoch. Tar éis an leictriú, dhírigh Bord na Móna ar mhóin a bhaint go meicniúil ar scála mór chun leictreachas a ghiniúint do thithe agus do ghnólachtaí. 

Na Gabha 

Díreach mar a bhí ról ríthábhachtach aici i muilleoireacht an réigiúin, bhí Abhainn an tSileabháin ríthábhachtach do na gabha áitiúla, a bhí ina gcuid lárnach ar a seal de leanúint d’oibriú na muilte. Bhí na rothaí uisce ag brath ar scileanna na ngabhadóirí áitiúla chun acastóirí a raibh iarann orthu, pointí maighdeogacha agus bandaí ar chomhpháirteanna adhmaid a chothabháil, agus bhí foinse uisce iontaofa agus gar don cheárta riachtanach dá gcuid oibre. Bhí gá le soláthar leanúnach uisce sa phróiseas múchta, is é sin fuarú tapa an mhiotail théite chun é a chruachan sa chruth inmhianaithe chun páirteanna agus uirlisí a dhéanamh. 

Mar a tharla i bhformhór na bpobal ón 17ú haois go dtí an 20ú haois, bhí roinnt gabha lonnaithe i gCill Chormaic. Bhí an cheird mhór le rá seo ríthábhachtach chun an córas a choinneáil ag obair — ó innealra a bhí á chumhachtú ag Abhainn an tSileabháin a chothabháil, go huirlisí a chruthú don tuath feirmeoireachta, agus trealamh na muilte a dheisiú. Mar mheicneoirí a linne, rinne na gabha seirbhísiú freisin ar chairteacha capall a d’iompair gráin chuig na muilte agus plúr chuig an margadh. Deimhníonn daonáireamh 1911 gur gabha i bPáirc iad John Gibbons agus a dheartháir Thomas, díreach trasna an bhóthair ón áit seo agus taobh le Muileann na Páirce, a bhí athraithe ina stór gráin faoi dheireadh na 1800idí. 

Tá sampla áitiúil dea-chaomhnaithe de threalamh gabha ón tréimhse luath le feiceáil ar chlé ón áit seo, an chloch cheangail. Cosúil le cloch mhuilinn, d’úsáid an gabha í chun boinn iarainn a fheistiú ar rothaí adhmaid. 

 

“An cuimhin leat go mbíodh muid ag casadh le chéile ag droichead an tsagairt, agus na crainn chaistín ag ardú go maorga os ár gcionn. Is milis go deo na cuimhní a thagann chun cuimhne; ba ansin a phóg mé mo chéad ghrá.” 

— ‘An Áit a Sreabhann na hUiscí Airgid’ le Cormac Nolan 

Droichead na Sagart 

Tá stair shaibhir eaglaise le fáil feadh bhruacha na hAbhann Airgid, rud a léiríonn an áit lárnach a bhí ag an abhainn i saol na bpobal seo leis na céadta bliain. Bunaíodh mainistir Letterluna ag deireadh an 6ú haois i gCadamstown, agus rinneadh eaglais pharóiste áitiúil den mhainistir ina dhiaidh sin. 

Chomh maith leis sin, ag deireadh an 6ú haois, tar éis do Naomh Cormac— ar ainmnigh an baile seo as — mainistir Dhurrow a fhágáil, roghnaigh sé suíomh níos faide síos an abhainn chun túr cloiche a thógáil mar áit chónaithe dó féin, chomh maith le séipéal beag, agus is uaidh sin a scaip sé an creideamh. Leanadh an Abhainn Airgid ag a pharóistigh chun freastal ar an Aifreann, agus bhainidís úsáid as a huisce gealgháireach chun a bpáistí a bhaisteadh. 

I mBaile Uí Bhuí, maíonn an traidisiún áitiúil gur bhunaigh Naomh Bríd a céad chlochar thart ar AD 500 ag an dumha ar a dtugtar Ráth na Mainistreach. Cé go nascann an béaloideas Eaglais Naomh Muire in aice láimhe leis an tús luath Críostaí seo, is ón mbliain 1815 a thagann fothrach na heaglaise atá ann inniu, lena túr binn, agus tógadh í ar bhonn na bhfondúireachtaí i bhfad níos sine. 

Go stairiúil, ba shuíomh paróiste Caitliceach é, agus rinneadh creach agus damáiste mór don eaglais mheánaoiseach bhunaidh le linn fheachtais Chromail sna 1650idí. Cuireadh in oiriúint í ina dhiaidh sin le húsáid ag Eaglais na hÉireann, agus rinne sí freastal ar an bpobal áitiúil ar feadh na nglúnta sular dhún sí a doirse faoi dheireadh i lár an 20ú haois. 

I dtús na 1700idí, tar éis ré na bPéindlíthe, thóg an tAthair Loughlin Lynam séipéal beag ceann tuí i gCill Chormaic. Ós rud é nach raibh Eaglais Naomh Muire i mBaile Uí Bhuí ina seasamh a thuilleadh, leanadh cosán an Aifrinn feadh bhruach dheis na habhann chun freastal air. Bheadh na paróistigh tar éis an abhainn a thrasnú anseo ag Droichead na Sagart, mar a rinne glúnta de chléir roimhe seo ón seanteach paróiste a bhí suite taobh thiar de. 

Thagair eagarthóir an King’s County Independent do Chill Chormaic mar chumann comharchumann rathúil siar sa bhliain 1917. Ba í an spiorad pobail seo a spreag athchóiriú Dhroichead na Sagart don mhílaois sa bhliain 2000. 

Rinne Seamus Barron, in éineacht le Liam Fox, teimpléad cruach agus chuir siad isteach é. Rinne Brendan Mahon, le cúnamh cumasach ó Ernest Hall, an droichead cloiche a atógáil, rud a chinntigh go mairfeadh sé sa 21ú haois agus ar aghaidh. 

Lean ár gcosáin trasna na habhann agus faigh blaiseadh den am atá thart ag an eaglais agus ar a tailte. 

Pietà Chill Chormaic 

B’fhéidir gurb í an iarsma is suntasaí dár n-oidhreacht Chríostaí ná an ‘Pietà Chill Chormaic’, dealbh a léiríonn an Mhaighdean Mhuire agus a Mac marbh ina baclainn aici. Ní hamháin go bhfuil sí suntasach mar gheall ar cheardaíocht den scoth — í snoite go mín as bloc amháin darach — ach freisin mar gheall ar an scéal iontach marthanais a ghabhann léi. 

Ós í an t-aon dealbh dá leithéid í a tháinig slán ó ionradh agus scrios Chromail agus ó ré na bPéindlíthe, tráth ar scriosadh cuid mhór d’íomhánna agus de shiombailí reiligiúnacha na hÉireann, tá áit mhór onóra fós ag an bPietà sa séipéal inniu. 

Ceaptar gur de bhunadh Spáinneach an saothar, agus go dtéann sé siar go dtí tús an 16ú haois. Déanann annála na hÉireann tagairt do oilithreachtaí a rinne uaisle na lár tíre go Santiago de Compostela sa bhliain 1445, agus d’fhéadfadh sé gur duine de na paróistigh shaibhre sin a d’fhill abhaile leis an bPietà. 

Ceaptar gurbh í Eaglais na gCairmilít (áit ar scríobhadh Miosal Chill Chormaic ón 15ú haois) an chéad bhaile don Phietà. As sin, tugadh í feadh chosán na habhann go dtí Eaglais Naomh Muire i mBaile Uí Bhuí, áit ar coinníodh í go dtí earrach na bliana 1650, nuair a tháinig arm Chromail, tar éis dóibh paróistí Chluain na Sliabh agus Chadamstown a chreachadh. 

Agus iad ag druidim le Baile Uí Bhuí, rith beirt bhan de chuid mhuintir McRedmond ó Chnoc an tSléibhe síos an cnoc, chuaigh siad isteach sa séipéal, bhain siad an dealbh amach agus chuir siad i bhfolach taobh amuigh í. 

An oíche sin, tháinig grúpa fear — a gceaptar go raibh Coady, Molloy, Digan, Conroy, Kirley agus Scully ina measc — agus fuair siad an dealbh ar ais. Bhain siad úsáid as áit chúng san abhainn mar phointe straitéiseach trasnaithe, theith siad trasna na bpáirceanna agus chuir siad an Pietà i bhfolach sa phortach, áit a bhfanfadh sí go dtí go mbeadh an duine deireanach de na fir sin ar leaba a bháis. 

Ní hé seo an uair dheireanach a shábháil an pobal a ndealbh ionúin. Chun an chuid eile de scéal Phietà Chill Chormaic a fháil amach, is fiú go mór Droichead na Sagart a thrasnú, cuairt a thabhairt ar Eaglais Bhreith an Mhaighdean Bheannaithe Mhuire agus an marthanóir seo a fheiceáil ina glóir go léir. 

Faigh amach níos mó fúithi agus faoina heachtraí ina dhiaidh sin, agus faoin gcaoi a mbíonn sí i gcónaí ag filleadh anseo, cois na hAbann Airgid.